ABC XYZ analizi, stok kalemlerini iki ölçüye göre ayırır: ABC yıllık tüketim değerindeki paya bakar, XYZ ise aylık talebin ne kadar oynak olduğuna. İki sınıf yan yana konunca 9 hücreli bir matris çıkar ve her hücreye ayrı bir sipariş, emniyet stoğu ve sayım kuralı yazılır. Aşağıda 12 kalemli bir hırdavat ve yedek parça toptancısı üzerinden hesabı baştan sona yapıyor, sonunda depoda ne kadar sermayenin serbest kaldığını gösteriyoruz.
ABC analizi: değer payına göre sıralama
ABC analizi Pareto ilkesine dayanır. Çoğu depoda kalemlerin küçük bir kısmı, parasal değerin büyük kısmını taşır. Her kalem için yıllık tüketim miktarı birim maliyetle çarpılır, liste büyükten küçüğe dizilir, kümülatif pay hesaplanır.
Sahada en sık kullanılan sınırlar şunlardır:
-
A: kümülatif payın %80'ine kadar olan kalemler
-
B: %80 ile %95 arası
-
C: kalan %5
Değer çok dağınıksa %70/%90 da kullanılabilir. Sınırı bir kez belirleyip her dönem aynı kuralla çalışın.
XYZ analizi: talep ne kadar oynak?
ABC, siparişin ne kadar kolay planlanacağını söylemez. Her ay 300 adet giden bir rulmanla bir ay 50, ertesi ay sıfır giden bir yedek parça aynı mantıkla yönetilemez.
XYZ analizi bunu değişkenlik katsayısıyla ölçer (coefficient of variation, CV):
CV = aylık talebin standart sapması / aylık talebin ortalaması
CV birimsizdir, bu yüzden adetle satılan bir parçayı metreyle satılan bir hortumla karşılaştırabilirsiniz. Bu örnekte kullandığımız sınırlar:
-
X: CV ≤ 0,25 (istikrarlı, tahmini kolay)
-
Y: 0,25 < CV ≤ 0,50 (dalgalı, mevsimsel ya da kampanyaya bağlı)
-
Z: CV > 0,50 (düzensiz, tahmini zor)
En az 12 aylık veriyle çalışın. Altı ay, mevsimselliği olan bir kalemi yanlışlıkla X'e ya da Z'ye atabilir.
Çözümlü örnek: 12 kalemli bir toptancı
Örnek şirketimiz sanayi bölgesindeki fabrikalara rulman, hortum, kayış ve sarf malzemesi satan bir toptancı. Rakamlar varsayımdır, son 12 ayın çıkışı ve güncel alış maliyetiyle kurulmuştur. Toplam yıllık tüketim değeri 4.312.700 TL.
| Kalem | Yıllık değer (TL) | Pay | Kümülatif | ABC | CV | XYZ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Rulman seti 6205 | 1.596.000 | %37,0 | %37,0 | A | 0,03 | X |
| Hidrolik hortum (m) | 1.048.800 | %24,3 | %61,3 | A | 0,38 | Y |
| Kaynak torcu (yedek) | 754.000 | %17,5 | %78,8 | A | 0,81 | Z |
| Kesme diski (kutu) | 302.400 | %7,0 | %85,8 | B | 0,29 | Y |
| V kayışı | 220.800 | %5,1 | %90,9 | B | 0,03 | X |
| Pnömatik silindir | 136.400 | %3,2 | %94,1 | B | 1,01 | Z |
| Paslanmaz cıvata seti | 81.600 | %1,9 | %96,0 | C | 0,02 | X |
| Sızdırmazlık contası | 59.400 | %1,4 | %97,4 | C | 0,31 | Y |
| Endüstriyel gres (kg) | 44.200 | %1,0 | %98,4 | C | 0,95 | Z |
| Matkap ucu seti | 34.000 | %0,8 | %99,2 | C | 0,06 | X |
| İş eldiveni (düzine) | 25.200 | %0,6 | %99,8 | C | 0,33 | Y |
| Kablo bağı (paket) | 9.900 | %0,2 | %100,0 | C | 0,94 | Z |
12 kalemin 3'ü (%25) değerin %78,8'ini taşıyor. B grubundaki 3 kalem %15,3, C grubundaki 6 kalem %5,9 ediyor.
CV hesabı açık haliyle: kesme diski
Kesme diskinin son 12 aydaki çıkışı (kutu): 28, 40, 18, 36, 30, 16, 34, 22, 38, 20, 32, 22.
-
Ortalama: toplam 336 / 12 = 28 kutu
-
Ortalamadan farklar: 0, 12, −10, 8, 2, −12, 6, −6, 10, −8, 4, −6
-
Farkların kareleri toplamı: 0 + 144 + 100 + 64 + 4 + 144 + 36 + 36 + 100 + 64 + 16 + 36 = 744
-
Örneklem varyansı: 744 / (12 − 1) = 67,64
-
Standart sapma: √67,64 = 8,22 kutu
-
CV: 8,22 / 28 = 0,29
0,29 sınırın hemen üstünde, kalem Y. Sınıra bu kadar yakın kalemlerde tek bir kampanya ayı sınıfı değiştirebilir.
9 hücreli matris ve her hücrenin kuralı
İki sınıfı birleştirince toptancının tablosu şöyle dağılıyor:
| X (istikrarlı) | Y (dalgalı) | Z (düzensiz) | |
|---|---|---|---|
| A | Rulman seti | Hidrolik hortum | Kaynak torcu |
| B | V kayışı | Kesme diski | Pnömatik silindir |
| C | Cıvata seti, matkap ucu | Conta, iş eldiveni | Gres, kablo bağı |
Uygulamada kullandığımız başlangıç kuralları aşağıda. Hizmet düzeyi, talebin yüzde kaçını stoktan karşılamayı hedeflediğinizi gösterir ve emniyet stoğunun büyüklüğünü belirler.
| Hücre | Sipariş yöntemi | Emniyet stoğu | Sayım |
|---|---|---|---|
| AX | Sık, küçük parti; çerçeve anlaşma, sabit sipariş noktası | Düşük, %98 (talep oynamadığı için ucuz) | Aylık döngüsel |
| AY | Haftalık gözden geçirme, kampanya takvimiyle | Formülle, %95 | Aylık döngüsel |
| AZ | Siparişe bağlı alım, ön sipariş, hızlı tedarikçi | Asgari, %90 | Aylık döngüsel |
| BX | İki haftada bir sabit periyotlu sipariş | Orta, %97 | Üç ayda bir |
| BY | Periyodik sipariş, aylık tahmin düzeltmesi | Formülle, %95 | Üç ayda bir |
| BZ | Min-maks seviyesi, aylık gözden geçirme | Sınırlı, %90 | Üç ayda bir |
| CX | Toplu alım, iki kutu (kanban) sistemi | Cömert, %99 | Yılda bir |
| CY | Toplu alım, 3 aylık kapsama | Cömert, %98 | Yılda bir |
| CZ | Toplu alım ya da listeden çıkarma değerlendirmesi | %95 | Yılda bir |
CX ve CY'de hizmet düzeyinin A'dan yüksek olması şaşırtıcı gelebilir. Bir koli kablo bağı yüzünden müşteriyi bekletmek, onu 3 ay fazla tutmaktan pahalıdır. Para A'da bağlanır, stok da orada inceltilir.
Pnömatik silindirin CV'si 1,01 ve 12 ayın 3'ünde hiç çıkış yok. Bu kesikli talep demektir, ortalamaya dayalı emniyet stoğu formülü burada yanıltır. Siparişlerin hangi müşterilerden geldiğine bakıp onlarla ön sipariş konuşmak daha sağlıklıdır.
Emniyet stoğu örneği: hidrolik hortum (AY)
Hidrolik hortumun aylık ortalaması 230 m, standart sapması 86,55 m. Tedarik süresi 2 hafta (0,5 ay), hedef hizmet düzeyi %95, buna karşılık gelen z değeri 1,65.
-
Emniyet stoğu = z × σ × √tedarik süresi = 1,65 × 86,55 × √0,5 ≈ 101 m
-
Yeniden sipariş noktası = 230 × 0,5 + 101 = 216 m
Depodaki hortum 216 metreye indiğinde sipariş verilir. Excel'de hücreye göre hizmet düzeyi atayıp bu formülü sütun olarak çekmek yeterlidir.
Stokta bağlı sermaye ne kadar değişir?
Analiz öncesinde toptancı her kalemden ortalama 2 aylık tüketim kadar stok tutuyordu. Bu, depoda 4.312.700 / 6 = 718.783 TL bağlı sermaye demek. Yeni kuralda hedef kapsama süreleri şöyle: AX 0,75 ay, AY 1,25 ay, AZ 1 ay, BX 1 ay, BY ve BZ 1,5 ay, C kalemlerinin hepsi 3 ay.
| Grup | Eski stok (TL) | Yeni stok (TL) | Fark (TL) |
|---|---|---|---|
| A | 566.467 | 271.833 | −294.634 |
| B | 109.933 | 73.250 | −36.683 |
| C | 42.383 | 63.575 | +21.192 |
| Toplam | 718.783 | 408.658 | −310.125 |
C kalemlerine 21 bin TL fazladan stok konuyor, buna karşılık A ve B'den 331 bin TL çıkıyor. Net 310.125 TL serbest kalıyor. Stok devir hızı (yıllık tüketim / ortalama stok) 6,0'dan 10,6'ya çıkıyor; stokta bekleme süresi 61 günden yaklaşık 35 güne iniyor. Bunlar hedeftir; ilk üç ay gerçekleşeni izleyip A kalemlerinde kapsamayı gerekirse gevşetin.
Sınıflandırmadan önce sık gördüğümüz tablo şu: rulman depoda iki ay yatarken contalar haftada bir bitiyor. Bu tür hataların listesi için işletmelerde stok yönetim hataları yazımıza bakabilirsiniz.
Excel'de ABC XYZ analizi adım adım
Türkçe Excel'de bağımsız değişken ayıracı noktalı virgüldür. Sütun düzeni: A kalem, B birim maliyet, C ile N arası 12 aylık miktar, sonra hesap sütunları.
-
Yıllık miktar: O2 hücresine =TOPLA(C2:N2) (SUM)
-
Yıllık değer: P2 hücresine =O2*B2
-
Listeyi P sütununa göre büyükten küçüğe sıralayın (Veri > Sırala)
-
Pay: Q2 hücresine =P2/TOPLA($P$2:$P$13)
-
Kümülatif pay: R2 hücresine =TOPLA($Q$2:Q2) ve aşağı çekin
-
ABC sınıfı: S2 hücresine =EĞER(R2<=0,8;"A";EĞER(R2<=0,95;"B";"C")) (IF)
-
CV: T2 hücresine =STDSAPMA.S(C2:N2)/ORTALAMA(C2:N2) (STDEV.S, AVERAGE)
-
XYZ sınıfı: U2 hücresine =EĞER(T2<=0,25;"X";EĞER(T2<=0,5;"Y";"Z"))
-
Hücre kodu: V2 hücresine =S2&U2
-
Matristeki kalem sayısı: =EĞERSAY(V:V;"AX") (COUNTIF), diğer sekiz hücre için de aynı formül
Son 12 ayda yeni açılan kalemleri ayrı tutun, eksik aylar CV'yi şişirir. Hiç çıkışı olmayan kalemde CV formülü sıfıra bölme hatası verir; bunlar ölü stok listesine gider.
Bu adımları hazır formüller ve matris görünümüyle getiren ABC XYZ analizi Excel şablonu ile kendi listenizi yapıştırıp aynı tabloyu birkaç dakikada çıkarabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
ABC analizi ile XYZ analizi arasındaki fark nedir?
ABC, paranın nereye bağlandığını gösterir; XYZ, aylık talebin oynaklığını ölçer ve siparişin ne kadar planlanabilir olduğunu söyler. A sınıfı bir kalemin X mi Z mi olduğu, sipariş yöntemini tamamen değiştirir.
XYZ analizinde sınır değerler nasıl seçilir?
Başlangıç için 0,25 ve 0,50 makuldür, talebi çok istikrarlı sektörlerde 0,10 ve 0,25 de kullanılır. Z sınıfı listenin yarısını tutuyorsa sınır fazla sıkıdır.
ABC XYZ analizi ne sıklıkla güncellenmeli?
Üç ayda bir, kayan 12 aylık veriyle güncellemek çoğu işletmeye yeter. Sınıfı değişen kalemleri ayrıca listeleyin, satınalma kararları en çok onlarda değişir.
Hangi veriyle çalışmalıyım, satış mı tüketim mi?
Toptancıda satış çıkışı, üretimde üretime verilen malzeme miktarı kullanılır. Değer hesabında alış maliyetini kullanın, çünkü analiz stokta bağlanan parayı ölçer.
Excel yeterli mi, stok programı gerekir mi?
Birkaç yüz kaleme kadar Excel yeterlidir. Kalem sayısı binleri bulduğunda, sınıflandırmayı hareket kayıtlarından kendisi hesaplayan bir stok programı kullanmak işinizi hızlandırır.
Kendi kalem listenizle bu tabloyu kurmak için ABC XYZ analizi Excel şablonu iyi bir başlangıç. Matrisi çıkardıktan sonra hücre kurallarını satınalma ve depo ekibinizle birlikte netleştirmek isterseniz, son 12 aylık çıkış dökümünüzle bir ilk görüşme planlayabilirsiniz.
