Kısa cevap: Tahsilat süresi uzadığında ilk bakılacak beş yer şunlardır: alacakların hangi müşteride ve kaç gündür beklediğini gösteren yaşlandırma tablosu, faturaya itiraz ya da sevkiyat hatası yüzünden bekleyen alacaklar, satış sırasında vade ve limit kararının kim tarafından nasıl verildiği, tahsilatın kim tarafından hangi ritimde takip edildiği ve birkaç büyük müşteriye bağımlılık. Sorunun önemli bir kısmı çoğu zaman müşteride değil, şirketin kendi süreçlerinde çıkar ve fiyata dokunmadan düzeltilebilir.
Kasanın boş olduğu bir ayda muhasebe ekranında "alacaklar" satırına bakmak, insana garip bir rahatlık verir. Para orada duruyor gibidir. Sadece henüz gelmemiştir.
Oysa vadesi geçmiş her gün, o paranın bir kısmını eritir. Tahsilat süresi uzadığında şirket, farkında olmadan müşterisini kendi nakdiyle finanse etmeye başlar.
1. Alacak yaşlandırma tablosu
İlk iş, toplam alacağı tek bir rakam olarak görmekten vazgeçmek. Aşağıdaki rakamlar gerçek bir şirkete ait değil; tablonun nasıl okunduğunu göstermek için kurgulandı (bin TL).
| Müşteri | Vadesi gelmemiş | 1–30 gün gecikmiş | 31–60 gün | 61–90 gün | 90 gün üstü | Toplam |
|---|---|---|---|---|---|---|
| A | 1.200 | 300 | 0 | 0 | 0 | 1.500 |
| B | 400 | 250 | 350 | 0 | 0 | 1.000 |
| C | 600 | 0 | 0 | 0 | 0 | 600 |
| D | 100 | 50 | 100 | 150 | 200 | 600 |
| E | 300 | 150 | 0 | 50 | 0 | 500 |
| Diğerleri | 800 | 200 | 100 | 50 | 50 | 1.200 |
| Toplam | 3.400 | 950 | 550 | 250 | 250 | 5.400 |
Toplam alacağın 2.000 bin TL'si, yani üçte birinden fazlası vadesini geçmiş. D müşterisinin alacağının dörtte üçü 30 günden eski; bu artık bir risk konusu. B'de ise 31–60 gün aralığında birikmiş tek bir büyük tutar var. Böyle tek tutarlar çoğu zaman bir itirazın işaretidir.
Yıllık cirosu 36.000 bin TL olan bu şirketin ortalama tahsilat süresi kabaca 5.400 / 36.000 × 365 ≈ 55 gündür. Rakamın kendisi kadar, aylar içindeki yönü önemlidir.
2. İtirazlı faturalar ve sevkiyat hataları
Müşteri ödemiyor gibi görünür ama aslında eksik teslim edilen bir kalem, yanlış kesilmiş bir fatura ya da iade bekleyen bir ürün yüzünden bekliyordur. Bu alacaklar satış ile muhasebe arasında sahipsiz kalır. Sahada en sık gördüğümüz gecikme nedenlerinden biri budur ve telefonla çözülmez; önce itirazın kapatılması gerekir.
3. Vade ve limit kararı kimde?
Satış ekibinin hedefi yalnızca ciroya bağlıysa, vade uzatmak satışı kolaylaştıran en ucuz araç gibi görünür. Yeni bir müşteriye hangi vadenin verileceği, bir limit tanımlanıp tanımlanmadığı ve limiti aşan siparişin kimin onayıyla sevk edildiği yazılı bir kurala bağlanmalı.
4. Takip ritmi
Tahsilat takibi "vakit buldukça" yapılıyorsa, en çok ses çıkaran müşteri önce aranır, en büyük alacak değil. Vadeden birkaç gün önce hatırlatma, vade günü teyit ve gecikmenin belli günlerinde kademeli arama gibi basit bir takvim, işi kişiden bağımsız hale getirir.
5. Müşteri yoğunlaşması
Örneğimizde A ve B, toplam alacağın yarısına yakınını tutuyor. Büyük müşterinin gecikmesi, küçük müşterilerin tamamından daha çok etki eder. Bu müşterilerle ödeme takvimini düzenli konuşmak ve 13 haftalık nakit tablosuna gerçekçi tarihlerle yazmak gerekir. Tablonun nasıl kurulduğunu bu yazımızda, alacakların çalışma sermayesine etkisini de çalışma sermayesi yazımızda anlattık.
Nereden başlamalı?
Bu hafta yaşlandırma tablosunu çıkarıp 30 günden eski her alacağın yanına tek bir kelime yazın: itiraz, unutulmuş, ödeme güçlüğü ya da bilinmiyor. Dağılım, sorunun nerede olduğunu gösterir. Teşhisten sonra takip ritmini kişiden bağımsız hale getirmek için ön muhasebe programı gibi araçlar işe yarar. Nakit ve alacak yönetimini birlikte kurmak isterseniz finansal analiz ve dış CFO hizmetimize bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Tahsilat süresi nasıl hesaplanır?
Yaygın yöntem, ticari alacakları yıllık ciroya bölüp 365 ile çarpmaktır. Aylık izlemede son üç ayın cirosu ve 90 gün kullanılabilir.
Geciken müşteriyle ilişkiyi bozmadan nasıl konuşulur?
Suçlamadan, rakamla ve erken. Vadeden hemen sonra yapılan nazik bir teyit, üç ay sonra yapılan sert bir aramadan çok daha etkilidir.

